Biologische wapens zijn de enige massavernietigingswapens zonder controlemechanisme. Trump wil daar verandering in brengen.

Toen de Amerikaanse president Donald Trump enkele weken geleden de Algemene Vergadering van de VN toesprak, had hij weinig respect voor internationale samenwerking. Hij riep op tot samenwerking op slechts één gebied: biologische wapens. Alle landen zouden zich bij de VS moeten aansluiten in hun inspanningen om "de ontwikkeling van biologische wapens eens en voor altijd te beëindigen", aldus Trump. Daartoe zou zijn regering een nieuw initiatief lanceren en leiden.

Biologische wapens zijn bij de meeste mensen vooral bekend uit films, zoals de nieuwste James Bond-film "No Time to Die". Ze verspreiden besmettelijke, vaak dodelijke ziekten. Zelfs kleine hoeveelheden van deze wapens kunnen een groot aantal mensen doden. Het gevaar dat ze vormen is dan ook immens.

Talrijke landen doen nog steeds onderzoek naar biologische wapens, zei Trump. Hij wil daar verandering in brengen – ook met behulp van kunstmatige intelligentie (AI).

Hoe zou Trumps initiatief het gevaar moeten helpen verminderen? En hoe groot is de werkelijke dreiging van biologische wapens op dit moment?

Biologische wapens bestonden al lang vóór de komst van laboratoria. Er zijn talloze gevallen uit de middeleeuwen gedocumenteerd waarin aanvallers tijdens belegeringen ziekteverwekkers probeerden te exploiteren. Hiervoor wierpen ze kadavers van dieren of slachtoffers van de pest naar hun vijanden.

Biologische wapens zijn in moderne conflicten slechts zelden gebruikt door strijdende partijen. Het bekendste voorbeeld is het Keizerlijke Japanse Leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens de Japanse invasie van China zette het systematisch biologische wapens in tegen de burgerbevolking, waaronder de pest en cholera. Minstens 400.000 burgers stierven als gevolg van dit gebruik van biologische wapens.

Tijdens de Koude Oorlog bouwden de VS en de Sovjet-Unie decennialang een aanzienlijk arsenaal aan biologische wapens op. De VS beschikten over voorraden miltvuur, ook wel bekend als antrax. Miltvuur wordt nog steeds beschouwd als een van de gevaarlijkste biologische wapens. Het inademen van miltvuursporen is vaak dodelijk. De ziekte begint met griepachtige verschijnselen. Deze worden gevolgd door acute longproblemen, bloederige hoest en long- en cardiovasculair falen, wat binnen twee tot drie dagen na infectie tot de dood leidt.

Pathogenen zoals miltvuur, die geschikt zijn als wapen, worden al lang door talloze staten onderzocht voor defensieve doeleinden. Wetenschappers willen hun gebruik en mogelijke bestrijdingsstrategieën beter begrijpen. Trump bekritiseerde deze aanpak expliciet voor de Algemene Vergadering van de VN.

Sinds zijn toespraak in september heeft Trump geen commentaar meer gegeven op biologische wapens of zijn initiatief. Tot op heden weet niemand hoe hij van plan is de dreiging van biologische wapens "eens en voor altijd" te beëindigen. Maar Trumps uitspraken vestigden in ieder geval de aandacht op het enige massavernietigingswapen waarvoor nog steeds geen alomvattend controlesysteem bestaat.

Het Internationaal Atoomenergie Agentschap (IAEA) is verantwoordelijk voor het voorkomen van de verspreiding van kernwapens. Het IAEA heeft 2500 medewerkers en een jaarlijks budget van € 430 miljoen. De tegenhanger voor chemische wapens is de Organisatie voor het Verbod op Chemische Wapens (OPCW). Zo stelde de OPCW vast dat de toenmalige Syrische dictator Bashar al-Assad in 2016 chloorgas tegen zijn eigen bevolking gebruikte. Het OPCW heeft 500 medewerkers en een jaarlijks budget van € 80 miljoen.

De situatie is anders bij biologische wapens. Hoewel het Verdrag inzake biologische wapens de ontwikkeling en opslag van chemische wapens die infectieziekten of toxines bevatten sinds 1972 verbiedt, is er geen autoriteit die toezicht houdt op de naleving van dit verbod. In plaats daarvan bestaat er alleen een Implementatieondersteuningseenheid. Deze eenheid heeft als doel de ondertekenende staten van het Verdrag inzake biologische wapens te ondersteunen bij de implementatie ervan op nationaal niveau. De Implementatieondersteuningseenheid bestaat uit vier fulltimefuncties en heeft een jaarlijks budget van € 1,8 miljoen.

Het Verdrag inzake Biologische Wapens is inmiddels door 189 landen geratificeerd. Ondanks verschillende pogingen zijn ze er echter niet in geslaagd overeenstemming te bereiken over een controleregime. De laatste grote poging mislukte in 2001.

Verschillende factoren bemoeilijken de ontwikkeling van uitgebreide controles. Ten eerste is het vrijwel onmogelijk om van buitenaf vast te stellen of een laboratorium een ​​biologisch wapen ontwikkelt of onderzoek doet ter preventie van een pandemie. Ten tweede is het lastig om een ​​biologisch wapenprogramma te detecteren. Het kan ergens in een enorm industrieel complex of in een onopvallend universitair laboratorium worden uitgevoerd.

Of kunstmatige intelligentie, zoals Trump beloofde, een oplossing kan bieden, valt nog te bezien. Hoewel AI zou kunnen helpen bij het analyseren van grote hoeveelheden data, het doorspitten van sociale netwerken, datasets en onderzoekspublicaties, zou alleen het werk dat laboratoria en wetenschappers openbaar presenteren, daadwerkelijk vindbaar zijn.

Maar kan AI ook worden gebruikt door kwaadwillende partijen die biologische wapens willen ontwikkelen?

Het is nog te vroeg om dat te zeggen, zegt Cédric Invernizzi, hoofd van de eenheid voor CBRN-wapenbeheersing van het Spiez-laboratorium. Het laboratorium is gespecialiseerd in nucleaire, biologische en chemische dreigingen en werkt nauw samen met internationale organisaties zoals de OPCW.

Invernizzi zegt dat AI niet zomaar iedereen tot een expert in biowapens zal maken. César Metzger, hoofd van de afdeling biologie van het laboratorium van Spiez, is het daarmee eens. Zelfs als AI kwaadwillende actoren een voordeel zou geven, vindt de ontwikkeling van een biowapen uiteindelijk plaats in een laboratorium, zegt hij. Dit vereist de nodige expertise en toegang tot zeer gespecialiseerde apparatuur.

Het lijkt daarom momenteel onwaarschijnlijk dat bijvoorbeeld terroristische organisaties AI zouden kunnen gebruiken om gemakkelijker biologische wapens te produceren. Terroristen zullen waarschijnlijk vrachtwagens, geweren, explosieven of messen blijven gebruiken. Dergelijke middelen zijn gemakkelijk verkrijgbaar en vereisen geen gespecialiseerde kennis.

Wat biologische wapens betreft, zal het grootste risico waarschijnlijk nog steeds afkomstig zijn van statelijke actoren. Deskundigen schatten de dreiging van biologische wapens hoog in, maar achten het risico van het gebruik ervan laag. De kosten-batenanalyse voor biologische wapens is waarschijnlijk vergelijkbaar met die voor kernwapens: ze vormen een nuttig afschrikmiddel. Maar ze zullen alleen worden ingezet als het voortbestaan ​​van een staat wordt bedreigd.

Officieel heeft geen enkel land momenteel een offensief biologisch wapenprogramma. Officieel ligt de situatie anders. Tot die conclusie kwam het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in een rapport van april. Rusland en Noord-Korea hebben offensieve biologische wapenprogramma's, schrijven de auteurs. Iran doet onderzoek naar ziekteverwekkers en toxines die offensief ingezet kunnen worden. En hoewel China zijn programma eind jaren tachtig stopzette, is er een gebrek aan informatie over de vraag of China zijn voorraden volledig heeft vernietigd.

Gezien de gespannen geopolitieke situatie zal betrouwbare informatie over China's onderzoek naar biologische wapens waarschijnlijk nog lange tijd schaars blijven. De internationale gemeenschap is er al vijftig jaar niet in geslaagd overeenstemming te bereiken over controlemechanismen. De vooruitzichten voor een dergelijke overeenkomst lijken momenteel bijzonder somber.

Tijdens de Algemene Vergadering van de VN beloofde Trump een monitoringsysteem "waar iedereen op kan vertrouwen". Maar tegenwoordig is vertrouwen ver te zoeken, vooral tussen de grootmachten VS, China en Rusland. En zolang deze drie niet samenwerken, is het nauwelijks mogelijk om de naleving van het verbod op biologische wapens nauwlettender te controleren.