Sneller verhogen van de pensioenleeftijd is ‘politiek dood’. Moeten ouderen nu meer betalen aan de AOW?

Vakbondsleiders Hans Spekman (FNV), Hans van den Heuvel (CNV) en Nic van Holstein (VCP) leken ontspannen, afgelopen maandag in het Haagse perscentrum Nieuwspoort. Maar hun boodschap aan het kabinet was stevig: schrap binnen twee weken het plan om de AOW-leeftijd versneld te verhogen en haal de bezuinigingen van WIA en WW van tafel. Pas dán komen wij praten met het kabinet.

En zo niet, dan volgen stakingen en demonstraties.

Minister Hans Vijlbrief (Sociale Zaken en Werkgelegenheid, D66) leek een dag later in de Tweede Kamer óók weinig onder de indruk. Hij denkt weer met de bonden in gesprek te komen, en stelt daartoe een brief op. Als Kamerleden hem erover bevragen, verwijst hij daar negentien keer naar. „Er komt dadelijk een brief die werkgevers en werknemers aan tafel zou moeten brengen.” Het voorstel moet in een paar weken af zijn.

Het ministerie is nu druk met het formuleren van die brief. Wat al wel vaststaat bij iedere betrokkene in Den Haag: versnelde verhoging van de AOW-leeftijd per 2033, wat de schatkist op jaarbasis 2,7 miljard euro had moeten opleveren, is „politiek dood”. De coalitie denkt nu serieus na over een alternatief: fiscaliseren van de AOW.

Nu wordt de AOW voor ruim de helft gefinancierd uit premies die alleen werkende 67-minners inleggen. De rest komt uit belastingen, waar gepensioneerden nu ook aan meebetalen. Dit aandeel wordt bij fiscalisering groter.

Levensverwachting

In aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen verschenen talloze rapporten en adviezen op basis waarvan partijen hun verkiezingsprogramma’s schreven. Met één gemene deler: doordat Nederland vergrijst, lopen de kosten voor zorg en sociale zekerheid op. Een gezaghebbende groep experts en ambtenaren, de Studiegroep Begrotingsruimte, noemde dit het eerste en belangrijkste dossier om aan te pakken.

Het minderheidskabinet van D66, VVD en CDA nam dat advies ter harte en stelde in het coalitieakkoord voor de AOW-leeftijd versneld te verhogen. Nu is de afspraak met sociale partners dat de leeftijd waarop mensen AOW krijgen met acht maanden stijgt voor ieder jaar dat de levensverwachting toeneemt. De coalitie wilde Nederlanders een jaar langer laten werken voor ieder jaar dat ze gemiddeld langer leven.

Dat ontstemde de vakbonden. Bij het pensioenakkoord van 2019 was het trager laten meestijgen van de AOW-leeftijd met de levensverwachting immers voorwaarde geweest om in te stemmen met de hervorming van het pensioenstelsel. De Eerste en Tweede Kamer namen moties aan die het kabinetsplan naar de prullenbak verwezen.

Daar komen nu de harde eisen van de vakbonden bij, die niet alleen over de AOW gaan, maar ook over de bezuinigingen op de arbeidsongeschiktheids- en werkloosheidsuitkeringen (WIA en WW).

‘Schrappen’ of ‘van tafel’

Hoe nu verder? Politiek Den Haag denkt dat bij de vakbonden nog ruimte bestaat om over WIA en WW in gesprek te gaan. In hun brief schrijven ze immers dat de plannen voor WIA en WW ‘van tafel’ moeten. Dat zou iets anders zijn dan volledig ‘schrappen’, met welke term over het AOW-plan wordt gesproken.

„In de brief zit een duidelijke gelaagdheid in de redenering van de vakbeweging”, zei minister Vijlbrief dinsdag, in het debat met de Tweede Kamer. „Dat AOW-voorstel had je nooit moeten doen”, leest hij in het ultimatum, maar de vakbonden zien „ook het probleem met arbeidsongeschiktheid in Nederland”.

Voor het AOW-plan zal minister Hans Vijlbrief in ieder geval met alternatieven moeten komen, is de verwachting. Een veelgehoorde mogelijkheid is verdere fiscalisering van de AOW, eventueel gecombineerd met andere maatregelen. Dan gaan gepensioneerden stapsgewijs meer belasting betalen over hun inkomen.

Ook de Studiegroep Begrotingsruimte riep de coalitiepartijen bij herhaling op de AOW te fiscaliseren. AOW’ers, die nu geen premie voor die regeling afdragen en een lagere eerste belastingschrijf hebben dan werkenden, zouden dan meer belasting moeten betalen. De studiegroep adviseert hun eerste schijf met een procentpunt per jaar te verhogen, tot die even hoog is als voor werkenden. Dat duurt achttien jaar. „Hierdoor worden de AOW-lasten gelijker verdeeld over de populatie”, schrijft de studiegroep.

Volgens de ambtenaren en experts kan dit vanaf 2040 ruim 5 miljard euro opleveren. Omdat vooral rijkere ouderen meer gaan betalen, raakt het direct aan de achterban van partijen als VVD, CDA en deels D66. Een andere gevoeligheid: fiscalisering werkt nivellerend (verkleinen van inkomensverschillen), omdat vooral ouderen met hogere aanvullende pensioenen daardoor meer belasting gaan betalen. Voor links zou het minder lastig zijn, is de inschatting.

Het is niet gezegd dat bonden en oppositiepartijen daar zomaar mee akkoord gaan. De fiscalisering van de AOW is politiek bijna net zo explosief als de hypotheekrenteaftrek. Aan een deal over fiscalisering kunnen flinke stakingsacties voorafgaan. De oppositie en vakbonden hebben, met dit minderheidskabinet dat graag met bonden en werkgevers afspraken wil maken, een sterkere onderhandelingspositie dan ze jaren hebben gehad.

In 2006 wilde Wouter Bos van (toen) oppositiepartij PvdA gepensioneerden meer laten meebetalen aan de AOW. Het CDA was tegen die „Bos-belasting” waardoor ouderen „de klos” zouden zijn. Toen zij samen met de ChristenUnie in het kabinet-Balkenende IV (2007-2010) belandden, eindigde het dispuut na veel politiek theater met een veel mildere vorm van fiscalisering, gecombineerd met stimuleringsmaatregelen om langer door te werken.

De coalitie heeft nog andere mogelijkheden, zoals beperking van belastingvoordelen als de seniorenkorting, of verlaging van uitkeringen door ontkoppeling ervan van het minimumloon. Maar deze opties zijn zo mogelijk nóg ingrijpender, omdat ze direct merkbaar worden in de portemonnee van ouderen.

Het is ook een optie om niets met de AOW te doen. De coalitie zou het benodigde geld ook bij vermogenden of uit vermogensoverdrachten kunnen halen, zoals ook het Centraal Planbureau en andere experts al vaker aangaven. De vakbonden hebben daar eveneens op gewezen. Maar vooralsnog kijkt de coalitie naar mogelijkheden binnen de AOW.