Dreigend gat op begroting door hypotheekrenteaftrek oplossen blijkt zeer kostbaar én politiek gevoelig

In 2001 werd afgesproken dat huiseigenaren maximaal 30 jaar hypotheekrente mogen aftrekken. Bij de belastingaangifte van 2031 is het dus voor de eerste mensen de vraag of zij nog wel recht hebben op aftrek.

Maar voor de meeste mensen is dit 'niet te doorgronden' of ze nog recht hebben op de hypotheekrenteaftrek, zeggen ambtenaren van het ministerie van Financiën. En ook de Belastingdienst zelf heeft in de meeste gevallen geen idee wanneer er een einde komt aan de periode. Het probleem oplossen kan alleen door in te grijpen in de subsidieregeling voor huiseigenaren, maar dat ligt politiek gevoelig.

Vooral mensen met een aflossingsvrije hypotheek, die dus nog niet is afgelost, zullen hiermee geconfronteerd worden. In totaal schat het ministerie van Financiën dat ongeveer 2 miljoen huishoudens een deel van de hypotheek aflossingsvrij hebben en over een paar jaar dus te maken krijgen met het aflopen van hun renteaftrek.

Heb je na 2013 een hypotheek afgesloten, dan is er geen probleem. Vanaf dit jaar kwamen alleen nog hypotheken in aanmerking voor aftrek als zij in 30 jaar tijd werden afgelost.

Volgens het onderzoek is het voor de meeste mensen 'in veel gevallen onmogelijk' om nog terug te kunnen zoeken wanneer ze geen hypotheekrente meer mogen aftrekken. Dat komt omdat de meeste bezitters van een koophuis wel eens verhuizen en dan van bank wisselen.

Ook mensen die in scheiding liggen en bijvoorbeeld worden uitgekocht door hun partner, weten vaak niet precies meer hoe lang ze gebruik hebben gemaakt van hypotheekrenteaftrek. Maar ook een simpele verruiming van de hypotheek door een verbouwing heeft invloed op de termijn.

"Dit maakt de regeling complex en ondoenlijk voor burgers. De Belastingdienst kan (...) ook geen uitsluitsel geven over de resterende periode van de 30-jaars termijn."

Dit probleem oplossen is lastig omdat hiervoor de hypotheekrenteaftrek of verruimd, of versoberd moet worden. Beide opties liggen politiek gevoelig

Ambtenaren schetsen verschillende opties. In een van de opties verliezen alle aflossingsvrije hypotheken die voor 2013 zijn afgesloten het recht op aftrek vanaf 2031. Dat levert de schatkist geld op, zo'n 1,4 miljard euro per jaar. Het nadeel daarvan is dat niet iedereen 30 jaar aftrek krijgt terwijl ze daar in eerste instantie wel recht op hadden.

De tegenovergestelde optie is om de grens van 30 jaar voorlopig los te laten en de aftrek gewoon te laten doorlopen, ook voor mensen die al 30 jaar aftrek hebben gehad. Dan hebben sommige huishoudens langer geprofiteerd, maar is er niemand die te weinig jaren aftrek heeft gekregen. Nadeel is dat dit een kostbare optie is, waardoor de regeling jaarlijks 1,4 miljard euro duurder wordt dan die nu al is.

Op deze twee hoofdkeuzes zijn door de ambtenaren van financiën verschillende varianten bedacht. Zo wordt gesuggereerd dat wie voor aftrek in aanmerking wil blijven komen, de hypotheek moet omzetten. Dat levert geld op, maar vraagt van huishoudens dat zij naar de hypotheekadviseur moeten en daarvoor kosten maken.

Een andere variant is de aftrek na 2031 geleidelijk afbouwen voor oude hypotheken, maar dat betekent dat mensen met oude hypotheken meer voordeel hebben dan mensen met een hypotheek na 2013.

Maar ook niets doen is een optie. In dat scenario gaat de Belastingdienst er vanuit dat mensen vanaf 2031 eerlijk vermelden en ook exact weten hoe lang ze nog recht hebben op aftrek. Dat zou volgens een grove schatting van ambtenaren minimaal 100 miljoen euro per jaar kosten.

Maar, zo wordt gewaarschuwd, dat is fraudegevoelig, want achteraf controleren of het klopt wat mensen invullen op deze vraag is niet mogelijk. Slecht gedrag zou kunnen worden beloond en goed gedrag bestraft omdat sommige mensen uit voorzorg geen aftrek meer zullen claimen om geen fouten te maken. "Dit raakt aan de belastingmoraal", aldus het rapport.

Verantwoordelijk staatssecretaris van Financiën Eelco Eerenberg (D66) wil niet vooruitlopen op hoe dit kabinet het probleem wil gaan oplossen. "Het is een situatie waar we al jaren omheen lopen. De komende tijd zullen we het echt moeten gaan oplossen." Maar wat die oplossing is? Eerenberg zegt geen voorkeur te hebben. Het vraagt om een 'politiek gesprek' dat het kabinet de komende tijd gaat voeren. Hij wil deze kabinetsperiode een knoop doorhakken.

Zijn collega Eelco Heinen (VVD) had dinsdag een ander standpunt in het wekelijkse gesprek met de minister van Financiën op RTL Z: "Laat ik helder zijn: dit kabinet gaat de hypotheekrenteaftrek niet versoberen." Ook denkt hij dat het niet zo'n vaart zal lopen met het gat op de begroting. "Als iedereen zich gewoon aan de regels houdt en ook gewoon de dertig jaar daarna geen aftrek meer bij de belastingaangifte in rekening brengt, is er ook geen probleem."

Kijk hier hoe minister Heinen tegen het probleem aankijkt: